THÚ CHƠI NON BỘ CỦA NGƯỜI HỘI AN

Đăng lúc: Thứ ba - 02/12/2014 11:07 - Người đăng bài viết: kyson01
Non bộ "Vạn lý trường thành" ở hội quán Phước Kiến

Non bộ "Vạn lý trường thành" ở hội quán Phước Kiến

THÚ CHƠI NON BỘ CỦA NGƯỜI HỘI AN

 

                                                                               * Trần Xuân Mẫn (Hội An)

      “Non bộ” hay “giả sơn” là một trong những thể loại của nghệ thuật tạo hình, tạo cảnh thiên nhiên bằng chất liệu san hô và một số loại đá, được nhân dân sáng tạo để làm thú tiêu khiển lúc nhàn hạ.

      Nhân dân Hội An có thú chơi non bộ từ rất lâu đời. Hầu hết những ngôi nhà cổ nổi tiếng ở Hội An được xây dựng từ cuối thế kỷ XVII đến đầu thế kỷ XIX đều có non bộ được xây dựng ở sân vườn (thường là nhà của các vị quan chức) và ở không gian lộ thiên của những ngôi nhà hình ống thông hai mặt đường của các thương nhân người Hoa. Cùng với nhiều đặc trưng kiến trúc của nhà cổ Hội An như các vì kèo chồng rường giả thủ, cột trốn kẻ chuyền và vì vỏ cua, với những bộ bàn ghế cẩn xà cừ, bộ tranh tứ bình, các đồ án, cuốn thư trang trí trên tường, trên vách… non bộ có sự đóng góp rất đáng kể  tạo nên vẻ cổ kính, trầm mặc và không gian tĩnh lặng của ngôi nhà.

      Những hòn non bộ của các ngôi nhà cổ phải trải qua thời gian quá lâu, kéo dài vài ba trăm năm cùng với sự thay đổi chủ nhân nhiều lần, đã dần dần bị phá bỏ. Hòn non bộ duy nhất còn giữ được đến những năm cuối của thập niên 70 thuộc thế kỷ XX là non bộ ở nhà cổ hiện nay mang số 77 đường Trần Phú của chủ hiệu buôn người Hoa hiệu là Quân Thắng.

      Tuy các non bộ cổ không còn nữa nhưng các bộ phận kèm theo như hồ cá, phù điêu hậu cảnh còn lại nguyên vẹn đến ngày nay ở không gian lộ thiên của nhà Quân Thắng cho thấy người Hội An xưa rất sính thú chơi non bộ và họ chơi non bộ rất kiểu cách.

      “Phù điêu hậu cảnh” là một bức tranh được đắp nổi trên tường, bằng vôi hoặc xi-măng, có chiều ngang khoảng 2,5 mét, chiều đứng khoảng 3,5 mét kể từ mặt đất trở lên. Phù điêu có hai phần, phần trên chiếm trên 2/3 diện tích được tạo hình cuốn sách và phần dưới chiếm dưới 1/3 diện tích được tạo hình án thư. Phần tạo hình cuốn sách được đắp rất tinh vi, lồi lõm nhiều tầng lớp và được tô vẽ với nhiều màu sắc. Ở giữa cuốn thư là trang sách lớn có cảnh tùng, bách, nai, hạc, dơi... Hai bên là bốn trang sách phụ có chiều ngang hẹp hơn, mỗi bên hai trang, trên các trang này có hình tứ bình, tứ thời với các loài hoa như mai, lan, cúc, trúc và các loài chim đẹp như công, trĩ…

      Phía trước bức tường làm phù điêu hậu cảnh là “hồ cá” được xây cùng một lần với bức tường và áp sát tường. Hồ cá được xây bằng gạch thẻ dày hoặc đá xanh, trát vữa vôi hoặc xi-măng, có hình chữ nhật cả ở mặt trước và mặt thoáng ở trên của hồ. Kích thước trung bình của hồ thường có chiều ngang 2 mét, chiều rộng 1 mét và chiều cao khoảng 0,9 mét. Bề dày của thân hồ có từ 15 đến 20 centi-mét. Mặt trước và hai bên thân hồ cũng được chạm, khắc, trổ và kẻ chỉ, đắp hoa văn.

      Bộ phận trọng tâm thể hiện tâm tính, nhân sinh quan và sự thịnh suy trong sự nghiệp quan trường, trong công việc làm ăn của chủ nhân là “hòn non bộ”. Chính vì yếu tố đó mà trong ba bộ phận là phù điêu hậu cảnh, hồ cá và hòn non bộ thì chỉ có hòn non bộ được sửa đổi theo thời gian do những biến đổi trong cuộc sống của gia chủ. Hiện nay không có một hòn non bộ trong nhà cổ nào còn tồn tại nên không thể biết một cách chính xác về đặc điểm hình dáng của non bộ xưa.

      Thời gian sau này, hình dáng của những hòn non bộ ở hai thời kỳ (vào khoảng từ đầu thế kỷ XX đến những năm 1990 và từ sau những năm 1990 đến nay) có sự thay đổi rất nhiều.

      Từ đầu thế kỷ XX đến những năm 1990, non bộ được chế tác theo hình khối.Cả hòn non bộ là một cụm núi bao gồm các tảng san hô nối liền nhau tạo cảnh núi non trùng điệp. Mỗi hòn non bộ có một cây chủ (thường là một trong các loài cây rất dễ sống trên đá và ưa nước như: sanh, si, đề, cừa) bám rễ chính vào bên sau núi và tỏa tán lá cây rộng che phủ như bầu trời xác định giới hạn chiều cao của hòn non. Những hòn non bộ “dã sơn” chỉ có núi, cây, hang, động và chú khỉ nhỏ ngồi ẩn mình nhìn ra hoặc chú nai đứng ngơ ngác tạo cảnh hoang vu, tịch mịch. Những hòn non bộ “thôn trang” thì trên lưng chừng núi được điểm vọng gác, ngôi chùa, lão tiều phu đốn củi; bên dưới chân núi là chiếc nhà tranh, bụi trúc, ngư ông ngồi câu bên dòng suối nhỏ. Với các hình dáng mô thức trên, nội dung của các hòn non bộ ở thời kỳ này thường là Tam cương (núi ba ngọn), Ngũ thường (non năm hòn) hoặc Tứ linh (núi non tượng hình long, lân, qui, phụng)…; và các con giống được gắn theo bộ như: Ngư tiều canh mục (ngư ông, tiều phu, cày ruộng, mục đồng) hoặc Ngư tiều canh độc (ngư ông, tiều phu, cày ruộng, đọc sách).

      Non bộ ở thời này thường được tạo tác đơn giản mà bộc lộ ý nghĩa thâm trầm, gợi mở sự hòa hiệp tự nhiên giữa cảnh và người, kéo người đối diện ra khỏi ưu tư dằn vặt do biến động đời sống, trở về thế giới riêng tây, tâm hồn thanh thản, nhẹ nhàng.

      Từ sau những năm 1990 non bộ của người chơi Hội An chuyển sang hình thức phân cụm, phô diễn cảnh trí, mô tả cụ thể để đạt mục đích “non bộ vừa đẹp, vừa hữu tình mà vừa như thật ngoài đời”.Theo khuynh hướng này, hòn non bộ được dựng trên các đĩa cạn bằng xi-măng hoặc đá, mặt chứa có hình vuông, chữ nhật hoặc ô-van và chiều sâu đựng nước chỉ khoảng từ 10 centimét đến 20 centimét. Hình dáng của non bộ ở thời này khá đa dạng: Chỉ với một hòn đá góc cạnh có thể dựng nên một non bộ nhất phiến; với hai hòn đá dẹp, cao được ghép rất gần nhau, tạo nên một khe nước ở giưã và tạo cảm giác khó trèo lên có thể dựng nên một non bộ có tên Vô ngại; với năm hòn đá có năm dáng lạ khác nhau, được sắp xếp hợp lý có thể dựng nên một non bộ có tên Ngũ hành; với những hòn đá khi dựng đứng có kèm theo hòn phụ lồi ra như sắp rời khỏi sườn núi có thể tạo non bộ thế huyền nhai (đá treo). Một số hòn non bộ tạo ra cảnh có thực như hòn “Vạn lý trường thành” tại hội quán Phước Kiến, hòn “Yến” trong dãy cù lao Chàm của tác giả Hồ Văn Sang trong triễn lãm hoa viên tết dân tộc Hội An năm 1998.

      Các con giống được gắn trên hòn non bộ cũng khá phong phú như: Đức Phật, thầy trò Tam Tạng, người đánh cờ, người múa võ, hổ, nai, khỉ, chim cò, chim yến… và một số cây bonsai lá nhỏ được trồng bên những ngôi chùa, cầu kiều, hồ nước…

      Từ thời này nghệ thuật chơi non bộ có “biến tấu” để phát sinh thêm một loại hình mới được gọi là “Tiểu cảnh”. Non bộ và tiểu cảnh được giới chơi sinh vật cảnh phân biệt là: Non bộ phát họa một cảnh trí rộng lớn có thể bao gồm núi non, sông nước, trung du, đồng bằng, thôn trang, phố thị còn tiểu cảnh chỉ dựng lại một góc không gian có cây mọc trên một tảng đá đẹp hoặc ở góc núi cao; và chính vì vậy non bộ lấy đá (núi non) làm chính, cây cối là phụ (nhỏ hơn núi) còn tiểu cảnh lấy cây mọc trên đá hoặc kèm bên đá làm chính, đá là phụ (nhỏ hơn cây). Thực ra thì chơi tiểu cảnh là chơi cây bonsai kèm theo đá, đá và nước chỉ làm nền phụ trợ để tăng vẻ đẹp về dáng, thế của cây.

      Vật liệu tạo tác non bộ và tiểu cảnh tại Hội An qua các thời kỳ cũng có khá nhiều chủng loại như đá san hô, xi- măng, đá cứng, đá dăm, sỏi lớn…

      San hô là vật liệu được người chơi ưa chuộng nhất vì có nhiều hình thù, dễ đục, khắc và dễ cho lên meo, mọc cỏ. Loại đá này có rất nhiều ở biển cù lao Chàm chỉ cách đất liền Hội An 2 giờ rưỡi chạy bằng thuyền máy và là nguyên liệu được khai thác để cung cấp cho các lò sản xuất vôi trong đất liền nên là nguồn vật liệu vô tận cho dân chơi non bộ Hội An.

      Những năm gần đây, khi phong trào du lịch phát triển và có chủ trương không cho khai thác san hô cù lao Chàm thì người ta dùng đá lớn, sỏi lớn, lưới thép, xi-măng và kể cả gạch để làm vật liệu dựng cốt, xây các non bộ lớn ngay trên mặt đất, hồ rộng ở khách sạn, công viên, cơ quan, đền, chùa, nhà thờ…

      Ngoài lối dựng non bộ bằng các vật liệu như đã nói trên, sau này người Hội An còn chơi non bộ bằng lõi gỗ, gốc cây khô và non bộ bằng nhựa, xi –măng trong các hồ kính nuôi cá cảnh, sinh vật biển nhưng số lượng về người chơi và cách chơi này không nhiều.

      Đặc điểm trong cách chơi non bộ của người Hội An là dù có tiếp thu khuynh hướng, trường phái mới nhưng chỉ chấp nhận sự tiếp biến một cách “chầm chậm” và luôn giữ một phần phong cách cũ tồn tại lại trong cách thể hiện mới.

      Chính vì vậy mà ngày nay non bộ Hội An vẫn giữ nét cổ điển, trầm mặc  nhiều hơn và được dựng trong hồ cá nhiều hơn (cho dù không còn xây phù điêu hậu cảnh), các non bộ trên đĩa cạn theo cách thể hiện mới với cảnh sinh hoạt náo nhiệt dù đã du nhập vào Hội An gần 30 năm nhưng số lượng non bộ và số người chơi non bộ kiểu này vẫn còn rất hạn chế ./.

 

 

 

 

 

 

Tác giả bài viết: Võ sư Trần Xuân Mẫn
Đánh giá bài viết
Tổng số điểm của bài viết là: 0 trong 0 đánh giá
Click để đánh giá bài viết
 

Hội võ thuật cổ truyền Tỉnh Quảng Nam

                      

CHUẨN BỊ ĐÓN TẾT

CHUẨN BỊ ĐÓN TẾT Được thêm vào: 14:40 ICT Thứ năm, 07/02/2013 LỚP VÕ THUẬT MẦM NON VÕ ĐƯỜNG KỲ SƠN CŨNG ĐANG TẬP LUYỆN ĐỂ BIỂU DIỄN CỜ NGƯỜI CHUNG VỚI CÁC ANH CHỊ LỚN TUỔI TRONG DỊP TẾT QUÍ TỴ SẮP ĐẾN     ...

Liên hệ

Liên hệ võ đường Kỳ Sơn (Tổ đường): 

   51/2 Phan Châu Trinh , Hội An, Quảng Nam, Việt Nam

  +84983 114 769

 kyson160649@gmail.com

Bộ đếm

  • Đang truy cập: 102
  • Hôm nay: 808
  • Tháng hiện tại: 39003
  • Tổng lượt truy cập: 5088049

Liên Kết

Liên Đoàn Võ Thuật Cổ Truyền Việt Nam

---------------------------------

Từ trái qua phải: Gills Truong, Trần Xuân Mẫn, Huỳnh Hùng Mai